Gastcolumn Katie Eppenhof

Als we eens schaamte en wantrouwen kunnen vervangen door begrip en vertrouwen!

“Ik moet mijn problemen zelf oplossen.” Ik denk dat ik die zin vaker tegen mezelf heb gezegd dan goed voor me was. In de periode waarin ik financieel niet ruim zat, schoof ik een rekening een maandje door, bedacht steeds weer een creatieve oplossing en hield mijzelf voor dat het de maand erna wel beter zou gaan. Hulp vragen deed ik niet zomaar. Niet omdat ik geen hulp zou kunnen gebruiken, maar omdat ik vond dat anderen het harder nodig hadden. En eerlijk gezegd wilde ik ook niet dat iemand mij zielig vond. Dus hield ik vol. Nog een beetje langer. Tot het echt niet meer lukte.

Onzichtbaar vanwege schaamte

Wanneer we het hebben over armoede, schulden of noodhulp, denken we vaak aan mensen die zichtbaar vastlopen. Maar wat ik heb geleerd, is dat armoede juist vaak onzichtbaar blijft. Bij financiële problemen denken we dat het gaat over geld. Maar het zijn stress, schaamte, angst voor de toekomst en het gevoel er alleen voor te staan die de boventoon voeren. Juist de mensen die hulp het hardst nodig hebben, zijn vaak degenen die het langst proberen vol te houden.

Ook uitdaging voor jongeren

Dat patroon zie ik ook in mijn werk. Als jongerenwerker en projectleider ondersteun ik jongeren die vanuit hun eigen ervaringen verschil willen maken voor anderen. Ik help hen om hun perspectief en invloed te versterken. Jongeren groeien op in een tijd waarin bestaanszekerheid steeds minder vanzelfsprekend is. Woonlasten stijgen, studieschulden lopen op, mentale gezondheid staat onder druk en een vangnet ontbreekt regelmatig. Tegelijkertijd verwachten we van diezelfde jongeren dat ze zelfstandig en veerkrachtig zijn en vooral vooruitkijken. Maar hoe bouw je aan je toekomst als je vooral bezig bent met overleven?

Meer oog voor een ander dan voor zichzelf

Wat me opvalt is dat jongeren bijna nooit misbruik maken van regelingen. Eerder het tegenovergestelde. Ze vragen zich juist af of hun situatie wel erg genoeg is om hulp te mógen krijgen. Sterker nog: de meeste jongeren die ik ken geven liever hun laatste euro weg als een ander daar gelukkig van wordt. Ook als ze daardoor zelf aan het einde van de maand tekortkomen. Juist daarom moeten we meer investeren in preventie. Niet pas ingrijpen wanneer iemand vastloopt, maar eerder aanwezig zijn. In de relatie. Door af en toe simpelweg te vragen: Hoe gaat het écht met je?

Naar één loket

Daarbij hebben we als samenleving nog iets anders te doen. We moeten af van het idee dat hulp altijd via een ingewikkeld systeem moet lopen. De systemen zijn vaak onderdeel van het probleem: te traag, te versnipperd en te veel ingericht vanuit controle in plaats van vertrouwen. In mijn gemeente Tilburg zijn er ook genoeg initiatieven, fondsen en regelingen. Ieder met een eigen loket, voorwaarden en formulieren. Zelfs ik als professional heb moeite het overzicht te bewaren. Laat staan als je jong bent, stress hebt en de moed eigenlijk al bijna hebt opgegeven.
Volgens mij ligt daar een belangrijke opgave voor iedere gemeente: zorgen dat mensen niet verdwalen tussen bestaande mogelijkheden. Juist daarom geloof ik in initiatieven die dichtbij inwoners staan, zoals SUN-noodhulp.

Handelen vanuit vertrouwen

En daarbij: laten we meer werken vanuit vertrouwen. Veel systemen zijn ingericht vanuit controle: bewijsstukken, verklaringen, voorwaarden en uitzonderingen. Wat zou er gebeuren als vertrouwen het uitgangspunt werd? Als we ervan uitgaan dat mensen zelf heel goed weten wanneer iets niet meer gaat? Als we achter iedere aanvraag weer de mens zouden zien? Het effect daarvan zag ik zelf toen ik voor een jongere in de jeugdhulp een jaar OV nodig had, zodat hij contact kon houden met zijn naasten. Volgens verschillende professionals kon dat niet. Te duur. Geen passende regeling. Te ingewikkeld. Via een crowdfundactie was het geld er binnen een week. Geen formulier. Geen wachtlijst. Geen ingewikkelde procedure. Gewoon mensen die geld overmaakten, omdat het verhaal hen raakte. Niet vanuit liefdadigheid, maar vanuit het besef dat iedereen weleens ondersteuning nodig heeft. En dat we als gemeenschap sterker zijn wanneer we bereid zijn naar elkaar om te kijken. Dat is precies ook de basis waarop SUN-noodhulp draait. Want zoals gezegd gaat armoede niet alleen over geld. Het gaat over kansen. Over mee kunnen doen. Over erbij horen. En vooral over weten dat je er niet alleen voor staat wanneer het even tegenzit. Misschien begint bestaanszekerheid en de bestrijding van armoede daarom wel met iets heel eenvoudigs: ervoor zorgen dat mensen zich niet hoeven te schamen om hulp te vragen. Dat hulp vragen geen falen is. Dat je niet eerst hoeft vast te lopen voordat iemand naar je omkijkt. En dat we niet steeds hoeven te vragen: “Kun je het zelf oplossen?” Maar veel vaker: “Hoe kunnen we dit samen oplossen?”

Als we schaamte kunnen vervangen door begrip, en wantrouwen door vertrouwen, zetten we misschien wel de belangrijkste stap in het bestrijden van armoede. Niet alleen voor de mensen van vandaag, maar zeker ook voor de jongeren van morgen. SUN-noodhulpbureaus werken vanuit dat vertrouwen, dat maakt de aanpak zo bijzonder.

Katie Eppenhof
Jongerenwerker en ervaringsdeskundige bij R-Newt in regio Hart van Brabant
Sociaal Werker van het Jaar 2024